Mirasçılık Belgesi (Veraset İlamı)

Miras, mirasbırakanın ölümüyle açılır (TMK m. 575) ve mirasçılar mirası bir bütün olarak kanun gereğince kazanırlar (TMK m. 599/1). Mirasçılık belgesi bu kazanımı yaratmaz; hâlihazırda doğmuş olan mirasçılık sıfatını kayıtlar üzerinden gösterir. Belge alınmamış olması kişinin mirasçı olmadığı anlamına gelmez.

Başvurusu üzerine yasal mirasçı oldukları belirlenenlere, sulh mahkemesince veya noterlikçe mirasçılık sıfatlarını gösteren bir belge verilir (TMK m. 598/1). Belgede mirasçıların kimliği ve miras payları kesirli olarak yazılır; terekedeki malların neler olduğu belgede yer almaz.

Payların hesabı zümre sistemine göre yapılır. Mirasbırakanın birinci derece mirasçıları altsoyudur (TMK m. 495); altsoy yoksa ana ve baba ile onların altsoyu (TMK m. 496), o da yoksa büyük ana ve büyük babalar zümresi (TMK m. 497) mirasçı olur. Sağ kalan eş, birlikte bulunduğu zümreye göre değişen bir oranda mirasçıdır (TMK m. 499). Mirasçı bırakmaksızın ölen kimsenin mirası Devlete geçer (TMK m. 501).

Mirasçılık belgesi kural olarak herhangi bir noterlikten istenebilir (Noterlik Kanunu m. 71/A). Yetki bakımından mirasbırakanın son yerleşim yeriyle bağlı olma zorunluluğu yoktur; başvuran, mirasçı olduğunu gösteren kimliğiyle başvurur ve noter nüfus kayıt sistemi üzerinden mirasçıları belirler.

Noterin verdiği belge, mahkemenin verdiği belgeyle aynı hukuki sonucu doğurur. Aradaki fark usuldedir: noter, mirasçıları yalnız nüfus kayıtlarına dayanarak belirleyebildiği hâllerde belge düzenler; kayıtların tek başına yetmediği her durumda talebi reddeder ve iş mahkemeye kalır (Noterlik Kanunu m. 71/B).

Uygulamada başvurudan sonuca geçen süre çoğu zaman aynı gün içindedir; buna karşılık aşağıdaki hâllerden biri varsa noterlik yolunun denenmesi zaman kazandırmaz, doğrudan mahkemeye başvurmak gerekir.

Mirasçılık belgesi talebi, mirasçıların nüfus kayıtlarından belirlenemediği durumlarda sulh hukuk mahkemesine yöneltilir. Bu durumlar tipik olarak şunlardır: mirasçılar arasında yabancı uyruklu kişi bulunması, mirasbırakanın vasiyetname veya miras sözleşmesiyle mirasçı ataması, soybağının nüfus kaydına yansımamış olması, evlat edinme ilişkisinin kayıttan okunamaması ve nüfus kaydında düzeltilmesi gereken bir çelişkinin bulunması.

Ölüme bağlı tasarrufla mirasçı atanan kişiye verilen belge bakımından ayrı bir rejim vardır: atanmış mirasçıya, itiraz edilmemesi hâlinde bir aylık sürenin dolmasından sonra mirasçılık belgesi verilir (TMK m. 598/2). Bu bekleme süresi yasal mirasçılar için işlemez.

Dava hasımsız görülür; mirasçılık belgesi bir çekişmesiz yargı işidir. Mahkeme, nüfus kaydını ve gerektiğinde tanık beyanını değerlendirerek mirasçıları ve paylarını belirler.

Mirasçılık belgesinin geçersizliği her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 598/3). Belge kesin hüküm oluşturmaz; sonradan bir mirasçının kayıt dışı kaldığı ya da payların yanlış hesaplandığı anlaşılırsa yeni bir belge istenebilir veya mevcut belgenin iptali dava edilebilir.

İptal talebi, belgeyi hangi merci vermiş olursa olsun mahkemeye yöneltilir ve burada dava çekişmelidir: belgedeki diğer mirasçılar hasım gösterilir. Belgeye dayanılarak yapılmış tapu ve banka işlemleri kendiliğinden ortadan kalkmaz; bunlar için ayrıca talepte bulunulması gerekir.

Mirasın reddi, mirasçılıktan çıkarma veya mirastan yoksunluk gibi sonradan ortaya çıkan durumlar da belgenin güncelliğini yitirmesine yol açar; bu hâllerde mevcut belgeyle işlem yapılmaya devam edilmesi sonradan geri alınması güç sonuçlar doğurabilir.

Birden çok mirasçı bulunması hâlinde, mirasın geçmesiyle birlikte paylaşmaya kadar mirasçılar arasında terekedeki bütün hak ve borçları kapsayan bir ortaklık doğar (TMK m. 640/1). Bu elbirliği ortaklığında mirasçılar terekeye elbirliğiyle sahip olurlar ve kural olarak oybirliğiyle hareket ederler; bir mirasçı tek başına terekedeki belirli bir mal üzerinde tasarrufta bulunamaz.

Ortaklığın sona erdirilmesi için mirasçılar anlaşarak paylaşma yapabilir; anlaşamazlarsa her mirasçı sulh hukuk mahkemesinden paylaşmayı isteyebilir (TMK m. 642). Terekede paylı mülkiyete konu taşınmaz varsa, ortaklığın giderilmesi yoluna da başvurulabilir.

Vergi tarafında süre işler: veraset yoluyla intikallerde beyanname, ölüm Türkiye’de gerçekleşmiş ve mükellefler de Türkiye’de bulunuyorsa ölüm tarihini izleyen dört ay içinde verilir (7338 sayılı Kanun m. 9). Tahakkuk eden vergi üç yılda ve her yıl Mayıs ve Kasım aylarında olmak üzere altı eşit taksitte ödenir (m. 19). Tapu ve banka işlemleri, vergi dairesinden alınacak ilişik kesme yazısı olmaksızın çoğu zaman tamamlanamaz.