Muris Muvazaası

Bir sözleşmenin türünün ve içeriğinin belirlenmesinde ve yorumlanmasında, tarafların yanlışlıkla veya gerçek amaçlarını gizlemek için kullandıkları sözcüklere bakılmaksızın, gerçek ve ortak iradeleri esas alınır (TBK m. 19/1). Muris muvazaası bu kuralın miras hukukundaki görünümüdür.

Tablo iki katmanlıdır. Dışta, tapuda gösterilen ve taraflarca gerçekte istenmeyen bir satış vardır; arkasında ise tarafların gerçekten istediği bağış durur. Görünürdeki satış tarafların gerçek iradesini yansıtmadığı için geçersizdir; gizli bağış ise taşınmaz devri için aranan resmî şekil koşulunu taşımadığından (TMK m. 706/1) o da geçerli olmaz. Sonuçta tapudaki tescil hukuki sebepten yoksun kalır (TMK m. 1024/2).

Uygulamanın dayanağı, Yargıtay’ın 1.4.1974 tarihli, 1974/1 esas ve 1974/2 karar sayılı İçtihadı Birleştirme Kararıdır. Karar; mirasbırakanın, mirasçısını miras hakkından yoksun etmek amacıyla gerçekte bağışlamak istediği tapuda kayıtlı taşınmaz hakkında tapu sicil memuru önünde iradesini satış doğrultusunda açıkladığının belirlenmesi hâlinde, saklı pay sahibi olsun ya da olmasın miras hakkı çiğnenen tüm mirasçıların, görünürdeki satış sözleşmesinin muvazaalı olduğunu ve gizli bağış sözleşmesinin de şekil koşulundan yoksun bulunduğunu ileri sürerek dava açabileceğini kabul etmiştir. Kararda anılan Borçlar Kanunu’nun 18. maddesi mülga 818 sayılı Kanunun hükmü olup, bugünkü karşılığı Türk Borçlar Kanunu’nun 19. maddesidir.

Dört unsur birlikte aranır: tapuda görünen bir işlem, tarafların bu işlemi gerçekte istemediklerine ilişkin anlaşma, arkasındaki gizli bağış ve mirasbırakanın mirasçısını miras hakkından yoksun bırakma amacı. Bu sonuncusu davanın ağırlık merkezidir; tek başına düşük bir satış bedeli sonucu belirlemeye yetmez.

Mirasbırakanın amacı doğrudan ispatlanamayacağı için dolaylı olgular üzerinden değerlendirilir. Yargı uygulamasında sıkça başvurulan ölçütler arasında ülkenin ve yörenin gelenekleri, mirasbırakanın sözleri ve davranışları, taşınmazı elden çıkarmakta gerçek ve haklı bir nedeninin bulunup bulunmadığı, devralanın alım gücü, gösterilen bedel ile taşınmazın gerçek değeri arasındaki fark ve taraflar arasındaki yakınlık ilişkisi yer alır. Bu ölçütler birlikte tartılır; hiçbiri tek başına belirleyici değildir.

Mirasbırakanın gerçek bir ihtiyaç nedeniyle ve bedelini alarak yaptığı satış muvazaalı sayılmaz. Ölünceye kadar bakma sözleşmesi de kural olarak karşılıklı borç doğuran bir sözleşmedir: bakım borçlusu bakım alacaklısını ölünceye kadar bakıp gözetmeyi, bakım alacaklısı ise bir malvarlığını ona devretmeyi üstlenir (TBK m. 611/1) ve sözleşme, mirasçı atanmasını içermese bile miras sözleşmesi şeklinde yapılmadıkça geçerli olmaz (TBK m. 612/1). Böyle bir sözleşmenin muvazaalı sayılabilmesi için bakım ediminin gerçekte hiç istenmediğinin ortaya konması gerekir.

Miras hakkı çiğnenen mirasçılar — saklı pay sahibi olsun ya da olmasın — dava açabilir; bu, 1.4.1974 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararının doğrudan sonucudur. Mirasçılar mirası, mirasbırakanın ölümü ile bir bütün olarak kanun gereğince kazanır; atanmış mirasçılar da mirası ölümle kazanır (TMK m. 599/1 ve 3).

Dava ancak mirasbırakanın ölümünden sonra açılabilir. Mirasçılık sıfatı ölümle doğduğu için mirasbırakan hayattayken böyle bir dava dinlenmez. Mirası reddeden ya da mirasçılıktan çıkarılan kişinin de dava hakkı bulunmaz.

Dava, taşınmazı devralan kişiye; o da ölmüşse mirasçılarına karşı açılır. Taşınmaz sonradan başkasına geçmişse belirleyici soru, sonraki malikin iyiniyetli olup olmadığıdır: tescile iyiniyetle dayanarak hak kazanan üçüncü kişinin kazanımı korunur (TMK m. 1023); yolsuz tescili bilen veya bilmesi gereken kişi ise tescile dayanamaz (TMK m. 1024/1).

Her mirasçı kendi miras payı oranında iptal ve tescil isteyebilir; talep davacının payıyla sınırlıdır. Diğer mirasçıların dava açmaması, dava açanın hakkını etkilemez.

Muris muvazaasına dayanan tapu iptali ve tescil davası, yerleşik yargı uygulamasında zamanaşımı veya hak düşürücü süreye bağlı tutulmamıştır. Muvazaalı bir işlem zamanın geçmesiyle geçerli hâle gelmez; iddia her zaman ileri sürülebilir.

Uygulamada sıkça sorulan “on yıllık süre” bu davanın değil, tenkis davasının süresidir. Tenkis davası açma hakkı, mirasçıların saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten başlayarak bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle düşer (TMK m. 571/1). Tenkis iddiası ise def’i yoluyla her zaman ileri sürülebilir (TMK m. 571/3).

Sürenin bulunmaması beklemenin sonuçsuz olduğu anlamına gelmez. Taşınmazın iyiniyetli üçüncü kişilere geçmesi, tanıklara ulaşılamaz hâle gelmesi ve ödeme kayıtlarının izinin kaybolması, geç açılan davalarda ispatı fiilen zorlaştırır.

Muris muvazaası, tapudaki tescilin hukuki sebepten yoksun olduğunu ileri sürer. Tenkis ise geçerli bir kazandırmanın saklı payı zedeleyen kısmının azaltılmasını ister. İkisi aynı olguya farklı hukuki nitelendirmelerle bakar; bu nedenle uygulamada tapu iptali ve tescil istemi, kabul edilmemesi ihtimaline karşı tenkis istemiyle birlikte terditli olarak ileri sürülebilir.

Mirasbırakanın sağlararası yaptığı bazı karşılıksız kazandırmalar, ölüme bağlı tasarruflar gibi tenkise tâbidir; mirasçılık sıfatını kaybeden yasal mirasçıya miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar, altsoya geri verilmemek kaydıyla yapılan malvarlığı devirleri ve saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yapılan açık kazandırmalar bunlar arasındadır (TMK m. 565).

Üçüncü bir yol denkleştirmedir. Yasal mirasçılar, mirasbırakandan miras paylarına mahsuben elde ettikleri sağlararası karşılıksız kazandırmaları, denkleştirmeyi sağlamak için terekeye geri vermekle birbirlerine karşı yükümlüdür (TMK m. 669/1). Mirasbırakanın çeyiz, kuruluş sermayesi ya da malvarlığı devri gibi karşılık almaksızın altsoyuna yaptığı kazandırmalar, aksi açıkça belirtilmedikçe denkleştirmeye tâbidir (TMK m. 669/2). Hangi yolun uygun düştüğü, kazandırmanın niteliğine ve terekenin durumuna göre değişir.

Dava, tapu iptali ve tescil davası olarak açılır; görevli mahkeme kural olarak asliye hukuk mahkemesidir (HMK m. 2/1) ve taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 12/1).

Mirasçılar, muvazaalı işlemin tarafı değil üçüncü kişi konumunda oldukları için muvazaa iddiasını her türlü delille ispatlayabilir; bu, yerleşik yargı uygulamasıdır. Dosyada tapu kayıtları ve resmî senet, mirasbırakanın devir tarihindeki mali durumu, devralanın gelir ve alım gücü, banka ve ödeme kayıtları, keşif ile bilirkişi değer tespiti ve tanık beyanları birlikte değerlendirilir.

Davanın süresi taraf sayısına, tebligatlara, tanık ve bilirkişi incelemesinin kapsamına ve kanun yolu başvurularına göre değişir; taşınmazın birden çok kez el değiştirdiği dosyalar belirgin biçimde uzar.